Azərbaycan ipəyinin simfoniyası: Kəlağayı Əməkdar incəsənət xadimi Fəxriyyə Xələfovanın sənətşünas təhlilində

“Orijinal bir Azərbaycan kəlağayısına nəzər salmaq xalqımızın qədim ipəkçilik tarixinin, müqəddəs həndəsəsinin və bədii təfəkkürünün harmonik vəhdətinə şahid olmaq deməkdir. Bir sənətşünas nəzəri ilə baxdıqda kəlağayı sadəcə dördkünc ipək baş örtüyü deyil - o, bükülməmiş xam ipək tellərindən toxunan və qədim isti mum (batik) texnikası ilə naxışlanan zəngin bir mədəni yaddaş kətanıdır. Böyük İpək Yolunun tarixi cığırlarından süzülüb gələn kəlağayı, çoxəsrlik ritual simvolizmini zərif və yüngül ipək üzərində Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin ən möhtəşəm abidələrindən biridir. Kəlağayının keçdiyi yol dramatik bir sağ qalma və bədii dirçəliş xronikasıdır. Əsrlər boyu Şəki, Basqal, Şamaxı və Gəncə kimi tarixi mərkəzlər ipək istehsalının ocaqları olmuş, burada nəsildən-nəslə keçən sənətkarlıq sirləri, təbii boyaq reseptləri və ağac qəlib oymaçılığı qorunub saxlanmışdır. Lakin sovet dövrünün sənayeləşmə dalğası və siyasi dəyişiklikləri bu fərdi sənət növünü sıxışdıraraq, 1500 illik ənənəni fabriklərdə istehsal olunan sintetik parçalarla əvəz etmək təhlükəsi yaratdı. Dönüş nöqtəsi 2000-ci illərin əvvəllərində, xüsusilə, İsmayıllının Basqal kəndində qədim istehsal xətlərinin bərpası ilə başladı. Fədakar sənətkarlar əsrlər boyu qorunan ağac qəliblərin (qalib) tozunu silərək ipək toxunuşu, təbii boyama və naxışvurma kimi mürəkkəb mərhələləri yenidən canlandırdılar. Bu gərgin əməyin məntiqi nəticəsi olaraq 2014-cü il noyabrın 26-da "Kəlağayı istehsalı və geyinilməsi ənənəvi sənəti və onun simvolikası" UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edildi. Bu qlobal tanınma kəlağayının keçmişin tozlu rəflərində qalan bir eksponat deyil, yaşayan bəşəri yaradıcılıq abidəsi olduğunu təsdiqlədi”.

Bu sözləri Pravda.az-a açıqlamasında Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin dosenti Fəxriyyə Xələfova deyib.

F.Xələfova bildirib ki, kəlağayının vizual cazibəsi səməd ağacı, qoz qabığı, mərəçüyə, zəfəran və nar qabığı kimi yerli bitkilərdən alınan təbii boyaqlarla tamamlanır: “Bu rənglər sadəcə estetik zövq üçün seçilmir - hər birinin özünəməxsus sosial-mədəni kodu var. Parlaq qırmızı kəlağayı sevincin, gəncliyin rəmzidir və gəlinlik libasının ayrılmaz tacıdır. Əksinə, tünd göy, bənövşəyi və ya qara rənglər yas mərasimlərinin və yaşlı, müdrik qadınların geyiminin göstəricisidir. "Sky-blue", yəni çıq göy, krem və sarı tonlar isə gündəlik canlılığı və təbiətlə harmoniyanı ifadə edir. Bu emosional rəng palitrası ipəyin daşıyıcısının cəmiyyətdəki rolunu və daxili aləmini ləyaqətlə nümayiş etdirir. Müasir dövrdə kəlağayı etnoqrafik muzeylərin vitrinlərindən çıxaraq qlobal yüksək moda - "haute couture" dünyasına magistral bir keçid etmişdir. Azərbaycanın qabaqcıl moda evinin modelyer dizayneri olarag bu tarixi parçaya yeni nəfəs vermişəm. Kəlağayı artıq sadəcə klassik baş örtüyü deyil, o struktur axşam donlarına, avanqard kəmərlərə və gündəlik şəhər üslublu şərf və şallara çevrilmişdir. Kəlağayının müasir modadakı uğuru onun paradoksal təbiətindədir. O, nişan üzüyündən keçəcək qədər zərif və incə, eyni zamanda podiumda ən cəsarətli dizayn formalarını daşıyacaq qədər dözümlüdür. Müasir kəsimlərlə birləşdirilən kəlağayı sübut edir ki, həqiqi sənətin vaxtı keçmir - o, sadəcə yeni nəslin çiyinlərində yenidən canlanır”.

Aytəkin Qardaşova

Tarix: 14 Oktyabr 2026, 17:09

Xəbər lenti